Kapat

Canlıların Ortak Özellikleri

Anasayfa
Biyoloji Canlıların Ortak Özellikleri
canlıların ortak özellikleri

Bu yazımızda canlıların ortak özellikleri konusunu alt başlıklar halinde detaylı bir şekilde işleyeceğiz. Canlı ve cansız varlıklar arasındaki farkları da bu şekilde kolayca ayırt edebiliriz. Doğadaki herhangi bir varlığa canlı diyebilmemiz için aşağıdaki özelliklerin tamamını taşıması gerekir.

1) Hücresel Yapı

Hücre, canlının canlılık özelliği gösteren en küçük yapı birimi olarak tanımlanabilir. Tüm canlılar hücrelerden oluşmaktadır. Dolayısıyla hücresel yapı canlıların ortak özellikleri arasında gösterilir. Öglena, amip, paramesyum ve bakteri gibi canlılar tek hücrelidir. Yaşamsal faaliyetlerini tek bir hücre içerisinde gerçekleştirirler. Mantarların bazıları, bitki ve hayvanlar ise çok hücreli canlılardır. Bu tür canlılarda hücreler arasında iş bölümü bulunur.

Canlılarda prokaryot ve ökaryot olmak üzere iki farklı hücre tipi vardır. Prokaryot hücre yapısına sahip bakteri ve arkeler hücre içerisinde çekirdek ve zarlı organel bulundurmazken, ökaryot hücre yapısına sahip hayvan ve bitki gibi canlılar hücrelerinde çekirdek ve zarlı organel bulundururlar. Prokaryot canlıların tamamı tek hücrelidir.

canlıların ortak özellikleri
Hücresel Yapı

2) Beslenme

Tüm canlılar yaşamlarını devam ettirebilmek, ihtiyacı olan enerjiyi elde edebilmek ve yapılarına katılacak maddeleri alabilmek için beslenmek zorundadır. Bu yönüyle beslenme de canlıların ortak özellikleri içerisinde yer alır.

Canlıların bazıları besinlerini kendisi üretebilirken, bazılarıysa ihtiyaç duyduğu besini dışarıdan hazır olarak karşılar. Kendi besinini kendisi üretebilen canlılara ototrof (üretici canlı), kendi besinini kendisi üretemeyen canlılara ise heteretrof (tüketici canlı) denir. Yeşil bitkiler ototrof, hayvanlar ve mantarlarsa heteretrof canlılara örnektir.

Su ve mineral gibi inorganik maddeleri ototrof dahi olsa hiçbir canlı kendisi üretemez ve bunları ortamdan hazır almak zorundadır. Alınan su ve mineraller hiçbir değişikliğe uğramadan canlı tarafından kullanılır.

canlılarda beslenme
Beslenme

3) Solunum

Canlıların ortak özellikleri arasında solunumu da gösterebiliriz. Solunum, en kaba tabiriyle besin monomerlerinin yıkılarak ATP (adenozin trifosfat) enerjisi üretilmesidir. Bu olay gece ve gündüz fark etmeksizin hayat boyu devam eder. Yalnız burada solunum olayı kesinlikle soluk alıp verme ile karıştırılmamalıdır. Soluk alıp vermenin hücresel solunumla hiçbir ilgisi bulunmaz.

Solunumun oksijenli ve oksijensiz olmak üzere iki çeşidi vardır. İsimlerinden de anlaşılacağı üzere oksijenli solunumda oksijen kullanılırken, oksijensiz solunumda oksijene yer verilmez.

NOT: Oksijenli solunumda üretilen ATP miktarı, oksijensiz solunuma göre daha fazladır. 

canlılarda solunum
Solunum

4) Boşaltım

Hücrelerde gerçekleşen metabolizma olayları sonucunda ortaya çıkan atık maddelerin canlı vücudundan uzaklaştırılmasına boşaltım denir. Boşaltımda temel amaç iç dengeyi (homeostasi) sağlamaktır. Tek hücreli canlılarda hücre yüzeyi aracılığıyla boşaltım olayı gerçekleşirken, çok hücreli canlılarda boşaltım özelleşmiş yapılar sayesinde olur.

Buna örnek vermek gerekirse, paramesyum tatlı sularda yaşayan tek hücreli bir canlıdır ve hücre içindeki fazla suyu kontraktil kofullar sayesinde hücreden uzaklaştırır. Çok hücreli olan bitkiler ise metabolik atıklarını yapraklarında tutarak, yaprak dökümü sayesinde uzaklaştırır.

canlılarda boşaltım
Boşaltım

5) Hareket

Hareket etmek tüm canlılarda görülen bir yetenektir. Dolayısıyla bunu da canlıların ortak özellikleri içerisinde ele alabiliriz. Örneğin bitkiler hormonlar sayesinde suya ya da ışığa yönelim hareketi yaparken; hayvanlar kanat, bacak, yüzgeç gibi özelleşmiş organlar ile aktif hareket ederler. Bir hücreli canlılar yalancı ayak, kamçı ve sil benzeri yapılarla hareketlerini sağlarlar.

Canlılarda hareket, kendi içerisinde aktif ve pasif olmak üzere ikiye ayrılır. Aktif hareket eden canlılarda gözle görülebilir bir yer değiştirme söz konusudur. Ancak pasif hareket eden bitki gibi canlılarda belirgin bir yer değiştirme yoktur. Çitanın koşarak ilerlemesi aktif harekete örnekken, ayçiçeğinin yönünü güneşe çevirmesi pasif harekete örnektir.

canlıların ortak özellikleri
Hareket

6) Çevresel Uyarılara Tepki 

Doğadaki tüm canlıların ortak özellikleri arasında çevresel uyarılara tepki de bulunuyor. Çevre şartlarını basınç ve ortam sıcaklığı gibi birçok değişken oluşturur. Bu değişimlerin tamamına uyarı denir. Canlılar uyarılara çeşitli şekillerde tepki gösterme yeteneğine sahiptirler.

Buna örnek verecek olursak, tek hücreli olan amibin besinlere yönelmesi bir tepkidir. Hayvanların herhangi bir uyarıya karşı gösterdikleri irkilme durumu da tepkiye örnektir. Canlıların verdikleri bu tepkiler, çevreleriyle uyum halinde yaşamaları için oldukça önemlidir. 

canlıların ortak özellikleri
Çevresel Uyarıları Tepki

7) Üreme

Canlı varlıkların nesillerinin devamını sağlamaları amacıyla kendileriyle benzer özellikteki yeni bireyler meydana getirmelerine üreme denir. Üreme yaşamın devamı için şart değildir ancak neslin devamı için gerekli olan bir özelliktir. Eşeyli ve eşeysiz olmak üzere iki çeşit üreme şekli vardır.

Eşeysiz Üreme

Temeli mitoza dayanan bu üreme şeklinde ata canlı ile oluşan yeni bireyler arasında kalıtsal çeşitlilik bulunmaz. Yani ata canlı ile yavru canlılar kalıtsal yönden birbirinin aynısıdır.

Eşeyli Üreme

Farklı cinsteki iki farklı üreme hücresinin bir araya gelip yeni bir bireyin oluşmasına eşeyli üreme denir. Eşeyli üremede eşeysiz üremenin aksine kalıtsal çeşitlilik vardır. Yani ata canlılarla oluşan yeni bireylerin kalıtsal özellikleri birbirinden farklıdır. Eşeysiz üremede sadece mitoz bölünme etkiliyken, eşeyli üremede mitoz, mayoz (krosing – over) ve döllenme olayları birlikte görülebilir. 

canlıların ortak özellikleri
Üreme

8) Büyüme ve Gelişme

Tüm canlıların ortak özelliklerinden birisi de büyüme ve gelişmedir. Amip, öglena, paramesyum ve bakteriler gibi bir hücreli canlılar hücre hacmini arttırarak büyürler. Hayvan ve bitki gibi çok hücreli canlılar ise hem hücre hacmini hem de hücre sayısını arttırarak büyüme ve gelişme gösterirler. Gelişme, canlı bünyesinde bulunan çeşitli yapıların işlev kazanmasıdır.

canlıların ortak özellikleri
Büyüme ve Gelişme

9) Adaptasyon (Ortama Uyum)

Canlıların yaşadıkları ortamlara göre hayatta kalma ve üreme şansını arttıracak değişiklikler göstermesine adaptasyon (ortama uyum sağlama) denir.

Örneğin, kutuplarda yaşayan hayvanların kürklerinin beyaz olması bir adaptasyon örneğidir. Böylelikle dışarıdan gelebilecek tehlikelere karşı kendilerini korumuş olurlar. Yine aynı şekilde çöllerde yaşayan kaktüs bitkisinin yapraklarının dikenli yapıda olması da adaptasyona örnektir. Bu sayede kısıtlı miktardaki suyu bünyesinde daha fazla tutmayı başarır.

canlıların ortak özellikleri
Adaptasyon

10) Metabolizma

Canlıda gerçekleşen yapım ve yıkım olaylarının tamamına veya madde ve enerji dönüşüm olaylarının tamamına metabolizma denir. Yaşlanma, hamilelik, ortam sıcaklığı, vücut genişliği, bedensel aktivite gibi olaylar metabolizma hızını değiştirir. Metabolizma, anabolizma (yapım) ve katabolizma (yıkım) olmak üzere ikiye ayrılır.

Anabolizma (Yapım = Özümleme = Asimilasyon = Dehidrasyon)

Canlıda meydana gelen yapım olaylarına anabolizma denir. Monomerlerin bir araya gelme olayıdır. Anabolik reaksiyonlarda enerji harcanır, enzim kullanılır. Hücre içerisinde gerçekleşir ve canlıların ortak özellikleri arasında yer alır. 

Örnek: Monomer + Monomer Dimer + H2O (Kurulan bağ sayısı kadar su açığa çıkar. Buna dehidrasyon denir.)

İSTİSNA: Fotosentez dehidrasyona örnek olarak gösterilemez.

Katabolizma (Yıkım = Yadımlama = Disimilasyon = Hidroliz)

Canlıda meydana gelen yıkım olaylarına katabolizma adı verilir. Besinlerin su harcanarak, enzim kullanılarak parçalanma işlemidir. Bu yönüyle anabolizmanın tam tersidir. Katabolik reaksiyonlarda enerji harcanmaz. Hücre içinde ya da hücre dışında yıkım tepkimeleri gerçekleşebilir. Canlılığa kanıt değildir.

Örnek: Dimer + H2O Monomer + Monomer

Canlıların tamamı basit organik maddeleri kompleks organik maddelere, kompleks organik maddeleri de basit organik maddelere dönüştürebilme yeteneğine sahiptir.

canlıların ortak özellikleri
Metabolizma

11) Organizasyon

Tüm canlıların ortak özellikleri arasında biyolojik organizasyon da bulunmaktadır. Aşağıda tek hücreli ve çok hücreli canlılarda gerçekleşen biyolojik organizasyon sıralaması küçükten büyüğe doğru gösterilmiştir.

Tek Hücreli Canlılarda Organizasyon

Atom Molekül Organel Hücre

Çok Hücreli Canlılarda Organizasyon

Atom Molekül Organel Hücre Doku Organ Sistem Organizma

canlıların ortak özellikleri
Biyolojik Organizasyon

12) Homeostasi (İç Denge)

Homeostasi, en yalın tabiriyle iç denge düzeninin sağlanmasıdır. Canlı varlıklar dış ortamdaki nem, tuzluluk, sıcaklık ve pH değeri gibi değişikliklere karşı iç dengelerini sağlayacak sistemlere sahiptirler. İnsanda homeostasinin sağlanması boşaltım sistemi, denetleyici ve düzenleyici sistem, dolaşım sistemi, solunum sistemi gibi mekanizmalar sayesinde gerçekleşir.

canlıların ortak özellikleri
Homeostasi (İç Denge)

En ince detaylarına kadar canlıların ortak özellikleri konusunu işlemiş olduk. Bu konuyla alakalı olarak aklınıza takılan herhangi bir soru varsa aşağıdaki yorum kısmından bizlere iletebilirsiniz.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir